Wat doet een scheiding met kinderen?

 Wat doet een scheiding met kinderen?

 1. Inleiding
Een scheiding is één van de meest ingrijpende gebeurtenissen die een kind kan meemaken. Toch laat wetenschappelijk onderzoek zien dat niet de scheiding zelf automatisch bepaalt hoe een kind zich ontwikkelt. Niet alleen de scheiding zelf, maar vooral de omstandigheden vóór, tijdens en na de scheiding bepalen mede hoe groot de gevolgen voor een kind zijn.
Kinderen verliezen bij een scheiding niet alleen de dagelijkse aanwezigheid van beide ouders onder één dak. Vaak veranderen ook hun gevoel van veiligheid, voorspelbaarheid en continuïteit. Zij moeten wennen aan nieuwe woonomstandigheden, veranderende gezinsstructuren, aangepaste routines en soms ook aan nieuwe partners of samengestelde gezinnen.
Niet ieder kind reageert hetzelfde. Sommige kinderen lijken zich relatief snel aan te passen, terwijl anderen langdurig emotionele, sociale of lichamelijke klachten ontwikkelen. Leeftijd, temperament, de kwaliteit van de relatie met beide ouders en de mate van conflict tussen ouders spelen hierbij een belangrijke rol.
Professionals benadrukken daarom dat een scheiding niet als één gebeurtenis moet worden gezien, maar als een proces waarbij verschillende factoren bepalen hoe kinderen zich ontwikkelen.

2. Niet de scheiding zelf, maar de omstandigheden bepalen de impact
Gedurende tientallen jaren is internationaal onderzoek gedaan naar de gevolgen van echtscheiding voor kinderen. Hieruit blijkt een belangrijke conclusie: niet iedere scheiding is schadelijk, maar bepaalde omstandigheden rondom een scheiding kunnen het risico op problemen aanzienlijk vergroten.
Onderzoekers zoals Paul Amato, Michael Lamb en E. Mavis Hetherington laten zien dat kinderen zich vaak beter aanpassen wanneer ouders ondanks de scheiding blijven samenwerken, conflicten beperken en emotioneel beschikbaar blijven.

Daarentegen vergroten verschillende risicofactoren de kans op emotionele of gedragsproblemen, zoals:

• langdurige conflicten tussen ouders;
• voortdurende spanningen in huis;
• onvoorspelbaarheid;
• emotionele afwezigheid van één of beide ouders;
• financiële problemen;
• wisselende opvoedregels;
• loyaliteitsconflicten;
• voortdurende veranderingen binnen het gezin.

Het is daarom niet juist om te stellen dat een scheiding op zichzelf de oorzaak is van alle problemen. De kwaliteit van de opvoedingssituatie vóór én na de scheiding blijkt veel bepalender te zijn.
Dit betekent niet dat een scheiding eenvoudig is. Ook wanneer ouders goed samenwerken, blijft een scheiding een ingrijpende verandering waarvoor kinderen tijd nodig hebben om zich aan te passen.

3. Chronische stress binnen het gezin
Kinderen groeien het beste op wanneer zij zich veilig voelen. Veiligheid betekent niet dat een gezin nooit problemen kent, maar dat een kind erop kan vertrouwen dat ouders voorspelbaar reageren, beschikbaar zijn en bescherming bieden wanneer dat nodig is.
Wanneer binnen een gezin langdurig sprake is van spanningen, verandert deze basis.

Chronische stress kan ontstaan door uiteenlopende omstandigheden, zoals:

• voortdurende ruzies;
• psychische klachten van een ouder;
• chronische ziekte;
• financiële zorgen;
• verslavingsproblematiek;
• mantelzorg;
• langdurige overbelasting;
• een relatie waarin spanningen voortdurend aanwezig zijn.

Onder invloed van chronische stress blijft het stresssysteem van het lichaam langdurig actief. Onderzoek binnen de ontwikkelingspsychologie en neurobiologie laat zien dat dit invloed kan hebben op de ontwikkeling van kinderen.

• emotieregulatie;
• concentratie;
• leren;
• slapen;
• sociale relaties;
• impulscontrole.

Ook lichamelijke klachten, zoals hoofdpijn, buikpijn of vermoeidheid, komen vaker voor.
Belangrijk hierbij is dat niet iedere vorm van stress schadelijk is. Stress hoort bij het leven en kan kinderen juist helpen om veerkracht te ontwikkelen. Pas wanneer stress langdurig aanhoudt en kinderen onvoldoende steun of veiligheid ervaren, neemt het risico op negatieve gevolgen toe.
Onderzoekers zoals Jack Shonkoff en Bruce McEwen beschrijven dat juist deze langdurige, onvoldoende opgevangen stress een belangrijke invloed kan hebben op de ontwikkeling van het brein, het stresssysteem en de emotionele ontwikkeling.

4. Langdurige ouderlijke conflicten
Van alle factoren die samenhangen met problemen bij kinderen na een scheiding, behoren langdurige conflicten tussen ouders tot de sterkst onderzochte risicofactoren.
Kinderen hoeven niet altijd rechtstreeks getuige te zijn van ruzies om hiervan last te hebben. Ook spanningen, stiltes, vijandige blikken, sarcastische opmerkingen of voortdurende negatieve sfeer worden door kinderen vaak feilloos opgemerkt.

Kinderen zijn sterk afhankelijk van hun ouders voor veiligheid. Wanneer juist de personen die veiligheid moeten bieden voortdurend met elkaar in conflict zijn, kan dit gevoelens van onzekerheid veroorzaken.

Onderzoek laat zien dat langdurige ouderlijke conflicten samenhangen met een verhoogde kans op:

• angstklachten;
• somberheid;
• gedragsproblemen;
• agressie;
• teruggetrokken gedrag;
• problemen op school;
• slaapproblemen;
• verminderd zelfvertrouwen.

Kinderen proberen bovendien vaak zelf spanning te verminderen. Sommige kinderen worden extra rustig en aangepast, terwijl anderen juist boos of opstandig reageren. Beide reacties kunnen manieren zijn om met een onveilige situatie om te gaan.
Opvallend is dat veel kinderen zichzelf verantwoordelijk gaan voelen voor de spanningen tussen hun ouders, ook wanneer daar geen enkele aanleiding voor bestaat.
Professionals benadrukken daarom dat ouders hun conflicten zoveel mogelijk buiten het zicht en gehoor van kinderen dienen te houden en kinderen nooit verantwoordelijk mogen maken voor problemen tussen volwassenen.

5. Loyaliteitsconflicten
Eén van de meest belastende ervaringen voor kinderen tijdens en na een scheiding is een loyaliteitsconflict.

Kinderen zijn van nature loyaal aan beide ouders. Deze loyaliteit ontstaat niet doordat ouders dit vragen, maar doordat de band met beide ouders onderdeel vormt van hun identiteit.
Wanneer een kind het gevoel krijgt te moeten kiezen tussen vader en moeder, ontstaat een innerlijk conflict.
Dit kan openlijk gebeuren, bijvoorbeeld wanneer ouders negatieve uitspraken over elkaar doen.
Maar loyaliteitsconflicten ontstaan ook op subtiele manieren.

Bijvoorbeeld wanneer:

• een ouder zichtbaar verdrietig wordt wanneer het kind naar de andere ouder gaat;
• een ouder voortdurend negatieve opmerkingen maakt over de andere ouder;
• een kind het gevoel krijgt één ouder te moeten beschermen;
• ouders informatie via het kind uitwisselen;
• kinderen het gevoel krijgen partij te moeten kiezen.

Voor een kind voelt dit alsof iedere keuze automatisch betekent dat de andere ouder wordt gekwetst.
Onderzoek laat zien dat langdurige loyaliteitsconflicten samenhangen met verhoogde stress, schuldgevoelens, angst, emotionele overbelasting en problemen in de identiteitsontwikkeling.
Veel kinderen proberen daarom beide ouders tevreden te houden. Zij passen zich voortdurend aan, zeggen tegen iedere ouder wat die wil horen of verbergen gevoelens om nieuwe conflicten te voorkomen.
Hoewel dit gedrag op korte termijn rust kan geven, kost het kinderen vaak veel mentale energie. Zij leren hun eigen gevoelens steeds vaker op de achtergrond te plaatsen om de relatie met beide ouders te behouden.

Professionals binnen de ontwikkelingspsychologie, systeemtherapie en hechtingstheorie benadrukken daarom dat kinderen nooit de rol van bemiddelaar, vertrouwenspersoon of boodschapper tussen ouders mogen krijgen. Kinderen hebben behoefte aan de vrijheid om van beide ouders te houden, zonder het gevoel dat deze liefde ten koste gaat van de ander.

De inzichten op deze pagina sluiten aan bij wetenschappelijk onderzoek uit de ontwikkelingspsychologie, hechtingstheorie, systeemtherapie en stressonderzoek. Onder meer de werkzaamheden van John Bowlby, Mary Ainsworth, Paul Amato, E. Mavis Hetherington, Michael Lamb, Jack P. Shonkoff, Bruce McEwen en Daniel Siegel vormen hiervoor een belangrijke wetenschappelijke basis.

Nederlandse websites die dit artikel ondersteunen
Nederlands Jeugdinstituut – Gevolgen voor kinderen van een scheiding
Het Nederlands Jeugdinstituut beschrijft dat kinderen na een scheiding gemiddeld meer risico lopen op emotionele problemen, gedragsproblemen, problemen op school en lichamelijke stressklachten, zoals hoofd- en buikpijn en slaapproblemen. Tegelijkertijd benadrukt het NJi dat deze problemen niet bij ieder kind ontstaan. Conflicten, financiële achteruitgang, veranderingen in de gezinssituatie en verminderd contact met een ouder spelen mede een rol.

Ondersteunt vooral:
de inleiding;
verschillen tussen kinderen;
emotionele, sociale en lichamelijke gevolgen;
aanpassing aan meerdere veranderingen;
de invloed van nieuwe partners en samengestelde gezinnen.
Weblink: Gevolgen voor kinderen van een scheiding – NJi

Richtlijnen Jeugdhulp en Jeugdbescherming – Gevolgen van scheiden
Deze professionele richtlijn beschrijft mogelijke kortdurende en langdurige gevolgen van een scheiding. Genoemd worden onder andere angst, somberheid, gedragsproblemen, problemen op school, stress, hoofd- en buikpijn, slaapproblemen en problemen binnen de relatie met ouders.
De richtlijn maakt duidelijk dat gevolgen niet uitsluitend door de formele scheiding worden bepaald, maar samenhangen met risico- en beschermende factoren vóór, tijdens en na de scheiding.

Ondersteunt vooral:

• de scheiding als proces;
• verschillen in reacties en gevolgen;
• lichamelijke en psychische klachten;
• hechtings- en angstproblemen;
• langdurige gevolgen voor een deel van de kinderen.

Weblink: Gevolgen van scheiden – Richtlijnen Jeugdhulp
Richtlijnen Jeugdhulp en Jeugdbescherming – Oorzaken en factoren
Dit onderdeel van de Richtlijn Scheiding behandelt de belangrijkste risico- en beschermende factoren. Ook ernstige gevolgen van complexe scheidingen worden besproken, waaronder loyaliteitsproblemen, parentificatie en het verlies van contact tussen een kind en een ouder.

Ondersteunt vooral:

• langdurige conflicten tussen ouders;
• kinderen die tussen ouders klem raken;
• loyaliteitsproblemen;
• parentificatie;
• risico- en beschermende factoren;

Het belang van de omstandigheden rondom de scheiding.

Weblink: Oorzaken en factoren – Richtlijn Scheiding
Nederlands Centrum Jeugdgezondheid – Stress bij kinderen
Het Nederlands Centrum Jeugdgezondheid beschrijft het verschil tussen normale, hanteerbare stress en langdurige of chronische stress. Chronische stress kan het stresssysteem ontregelen en invloed hebben op concentratie, planning, emotieregulatie, gedrag, lichamelijke gezondheid en de ontwikkeling van de hersenen. De aanwezigheid van steunende en beschikbare volwassenen kan de gevolgen van stress helpen beperken.

Ondersteunt vooral:

• chronische stress binnen het gezin;
• langdurige activering van het stresssysteem;
• invloed op leren, concentreren en emotieregulatie;
• mogelijke gevolgen voor de hersenontwikkeling;
• het verschil tussen normale en schadelijke stress;
• het beschermende belang van steun en veiligheid.

Weblink: Stress bij kinderen: hoe houden we het gezond? – NCJ
TNO – Preventieve aanpak van echtscheidingsproblematiek
TNO schrijft dat een scheiding een ingrijpende levensgebeurtenis kan zijn en dat kinderen van gescheiden ouders gemiddeld vaker gedragsproblemen, sociaal-emotionele problemen en problemen op school ervaren. TNO onderzoekt daarom preventieve ondersteuning voor kinderen en ouders rond scheidingen.

Ondersteunt vooral:

• de scheiding als ingrijpende levensgebeurtenis;
• gedragsproblemen;
• sociaal-emotionele gevolgen;
• problemen op school;

Het belang van tijdige ondersteuning.
Weblink: Preventieve aanpak echtscheidingsproblematiek – TNO
Kenniscentrum Kind en Scheiding – Loyaliteit
Het Kenniscentrum Kind en Scheiding legt uit dat kinderen zich tijdens een scheiding verdeeld kunnen voelen tussen hun ouders. Zij kunnen bang zijn dat eerlijkheid of liefde tegenover de ene ouder de andere ouder kwetst. Ook de komst van een nieuwe partner kan loyaliteitsvragen oproepen.

Ondersteunt vooral:

• loyaliteitsconflicten;
• schuldgevoel;
• het gevoel te moeten kiezen;
• het verbergen van gevoelens;
• spanning rond een nieuwe partner;

De behoefte om vrij van beide ouders te mogen houden.

Weblink: Loyaliteit en kinderen in een scheidingssituatie – Kenniscentrum Kind en Scheiding
Nederlands Jeugdinstituut – Kinderen in een samengesteld gezin
Het NJi beschrijft dat kinderen tijd nodig hebben om hun plaats in een samengesteld gezin te vinden. Een kind kan zich bedreigd voelen door de komst van een nieuwe partner. Ouders wordt geadviseerd rekening te houden met de gevoelens van het kind en veranderingen niet te snel door te voeren.

Ondersteunt vooral:

• veranderende gezinsstructuren;
• nieuwe partners;
• samengestelde gezinnen;
• behoefte aan tijd, rust en voorspelbaarheid;

Het serieus nemen van gevoelens van kinderen.
Weblink: Hoe vinden kinderen hun plek in een samengesteld gezin? – NJi

Korte inhoudelijke beoordeling
De belangrijkste boodschap is dat een scheiding kinderen ernstig kan raken, maar dat de gevolgen niet uitsluitend worden bepaald door het juridische feit dat ouders uit elkaar gaan. Conflicten, verlies, onveiligheid, financiële gevolgen, opeenvolgende veranderingen, de emotionele beschikbaarheid van ouders en loyaliteitsdruk beïnvloeden mede hoe een kind zich ontwikkelt.